Henryk Sienkiewicz (1846-1916)180 lat temu, 5 maja 1846 w Woli Okrzejskiej, urodził się Henryk Sienkiewicz. Wieś Wola Okrzejska istnieje do dzisiaj w Polsce, w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim, w gminie Krzywda. Jednak nazwa gminy nie miała wiele wspólnego z Henrykiem, gdyż urodził się, w co prawda zubożałej, ale jednak szlacheckiej rodzinie. Rodzina Sienkiewiczów miała swój herb Oszyk, na którym widniał łabędź, łuk ze strzałami i kotwica. Według genealogów, rodziny noszące taki herb, znane były już w XVI wieku na Żmudzi (region na Litwie), a niektórzy twierdzą, że przodkowie byli Tatarami z Litwy. Ojcem Henryka był Józef Sienkiewicz a matką Stefania Sienkiewicz z domu Cieciszowska pochodząca ze starej i majętnej rodziny podlaskiej. Henryk miał starszego brata Kazimierza i 4 siostry Anielę, Helenę, Zofię i wcześnie zmarłą Marię. Okazuje się, że Wola Okrzejska należała do babki Henryka, Felicjany Cieciszowskiej.

Henryk pobierał nauki w warszawskich szkołach, ale nie był prymusem i najlepiej radził sobie z przedmiotami humanistycznymi. Bezskutecznie za namową rodziców próbował studiować prawo i medycynę. Ostatecznie udało mu się dostać na wydział filologiczno-historyczny, gdzie oblał egzamin z greki i porzucił uczelnię bez dyplomu. Jedyną korzyścią dla Henryka z ostatniej uczelni było zdobycie gruntownej znajomości literatury i języka staropolskiego.

Strona tytułowa dziennika wileńskiego "Słowo" z 22 marca 1927 roku, redaktor naczelny Stanisław MackiewiczWkrótce Sienkiewicz zabrał się za dziennikarstwo i napisał pierwszą powieść o ciekawym tytule „Na marne". Pomimo niezbyt optymistycznego tytułu pierwszej powieści, kariera pisarska Henryka zaczęła rozkwitać i napisał kolejne 4 powieści, z których 3 ostatnie nazywane są małą trylogią. Sienkiewicz szybko stał się popularny na salonach warszawskich i w 1876 wybrał się do Stanów Zjednoczonych, gdzie powstały jego kolejne utwory. Po 2 latach powrócił do Europy, najpierw do Londynu, potem Paryża, Wenecji i Lwowa pisząc kolejne dzieła i współpracując z polskim dziennikiem „Słowo".

Maria Szetkiewicz (1854-1885)Maria Babska (1864-1925)

Henryk był trzykrotnie żonaty i co ciekawsze wszystkie jego żony miały na imię Maria (jak jego zmarła siostra). Jego pierwszą wybranką była Maria Szetkiewicz, z którą wziął ślub 18 sierpnia 1881. Niestety szczęście nie trwało zbyt długo, gdyż 4 lata później w wieku 31 lat Maria zmarła na gruźlicę. Z tego małżeństwa urodził się syn Henryk i córka Jadwiga. Kolejna wybranka Maria Wołodkiewicz była prawdopodobnie przybraną córką odeskiego bogacza. Ślub odbył się w 1893, ale już po miesiącu panna młoda się ulotniła. Henryk nie dał za wygraną i skrupulatnie kontynuował poszukiwania kolejnej Marii. Dopiero po 11 latach odnalazł Marię o nazwisku Babska. Trochę niefortunnie, ta trzecia Maria okazała się blisko spokrewniona z Henrykiem, gdyż była jego cioteczną siostrzenicą. No cóż, życie nie musi być idealne, a poza tym to też była Maria.

Powieść historyczna Ogniem i Mieczem (napisana w latach 1884–1888)W 1880 Sienkiewicz napisał utwór historyczny „Niewola tatarska” i pracował nad powieścią historyczną „Ogniem i mieczem". Na początku nazwał powieść, „Wilcze gniazdo” (nazwą podobną do Wilcze echa), ale ostatecznie zwyciężyła nazwa „Ogniem i mieczem". Powieść ta zapoczątkowała kolejne części Trylogii, które przyniosły pisarzowi wielką popularność i spotkały się z nadzwyczajnym odbiorem społecznym. Akcja powieści rozgrywa się w latach 1648–1651, w okresie powstania Chmielnickiego na Ukrainie. Autor mija się chwilami z historyczną prawdą, co nie ujmuje dziełu wartości literackich. O powstaniu Chmielnickiego m.in. opowiem w tym artykule.

Powstanie Chmielnickiego (1648-1658)Nasza polska historia wyraźnie wskazuje na ogromną ilość konfliktów pomiędzy Polakami a Ukraińcami nie tylko w wieku XX, ale również wcześniej z ich przodkami, Kozakami czy Rusinami. Materiał historyczny dotyczący przejawów wrogości Ukraińców i ich przodków do Polaków jest bardzo obszerny, dlatego ograniczę się tylko do trzech faktów historycznych. Fakty te potwierdzają wrogie nastawienie do Polaków ludu zamieszkującego w przeszłości tereny współczesnej Ukrainy. W artykule tym omówię tylko dwa wydarzenia historyczne.

Przykład 1. Powstanie Chmielnickiego 1648–1658.

Cofnijmy się w czasie o 378 lat do roku 1648, kiedy wybuchło powstanie Kozaków zaporoskich i chłopstwa ruskiego pod przywództwem hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego przeciwko Rzeczypospolitej.

Parę słów o społeczeństwie ruskim z tamtych czasów:

[...] Społeczeństwo ruskie było bardzo zróżnicowane. Najniżej stało chłopstwo, czyli czerń. Była to warstwa niejednolita, złożona głównie z miejscowych, a częściowo ze zruszczonych chłopów. Czysto ruskie mieszczaństwo właściwie nie istniało – miasta zamieszkiwali głównie kupcy ormiańscy i Żydzi, a także Polacy. Do roli elity aspirowali Kozacy, wśród których też rysowały się widoczne podziały: Kozacy rejestrowi znajdowali się na żołdzie Rzeczypospolitej, a często dysponowali też szlachectwem.

Bohdan Zenobi Chmielnicki (1595-1657)Oto wybrane fakty historyczne dotyczące powstania Chmielnickiego.

Spisek i uwięzienie Chmielnickiego.

[...] We wrześniu 1647 r. Chmielnicki zawiązał sprzysiężenie niezadowolonej starszyzny kozackiej z sytuacji na tych terenach. Spisek wykryto w wyniku donosu. [...] Chmielnicki został aresztowany i osadzony w więzieniu w Kryłowie. Donosy nie wystarczyły jednak, na uzyskanie wyroku skazującego i Chmielnickiego zwolniono za poręczeniem.

Kozak zaporoski[...] Kiedy przyszły hetman odzyskał wolność, od razu rozpoczął przygotowania do ucieczki na Sicz. 11 grudnia (1647) przybył na Sicz w towarzystwie ok. 200 konspiratorów oraz ok. 300 okolicznych rybaków i myśliwych i natychmiast rozpoczął agitację na rzecz obalenia restrykcyjnych ustaw z 1638. 4 lutego Chmielnicki ostatecznie nakłonił Kozaków zaporoskich do wzięcia udziału w spisku.

Pierwsze zbrojne starcia Kozaków Chmielnickiego z Polakami.

[...] W dniach 5–9 lutego (1648) toczyły się drobne utarczki powstańców z siłami pułkowników: Wadowskiego i Krzeczowskiego. Chmielnicki próbował, bezskutecznie, nakłonić służących pod rozkazami Polaków, Kozaków do przejścia na jego stronę. [...] Po zakończeniu walk Chmielnicki postanowił zmienić swoją taktykę i rozesłał po całej Ukrainie swoich szpiegów, agitujących wśród miejscowej ludności za powstaniem.

Nie mogąc pokonać Polaków, Chmielnicki postanowił znaleźć sojusznika za granicą. Wykradł w tym celu listy królewskie, dzięki którym przekonał chana tatarskiego o rzekomej groźbie polskiej inwazji.

[...] W połowie marca 1648 r. zostało podpisane przymierze kozacko-tatarskie przeciwko Rzeczypospolitej, w Bakczysaraju. Ustalono, że Tatarom przypadną w łupie ludzie i zwierzęta, a Kozakom biżuteria, złoto i szaty.

Bitwa pod Żółtymi Wodami 1648 (klęska wojsk Rzeczypospolitej z powodu zdrady Chmielnickiego)Już w trakcie pertraktacji przymierza z Tatarami Chmielnicki rozpoczął akcję dyplomatyczną mającą na celu uśpienie czujności hetmana Mikołaja Potockiego.

Nie będę opisywał dalszego przebiegu powstania, które trwało aż do roku 1657, ale faktem jest, że w powstaniu wywołanym przez zdrajcę Rzeczpospolitej Chmielnickiego zginęły tysiące polskiej szlachty, często poddawanej okrutnym torturom i bestialskim mordom.

Jak wskazuje historia, powstanie Chmielnickiego nie było pierwszym kozackim wystąpieniem zbrojnym przeciwko Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Poprzedzały je liczne wcześniejsze bunty i rebelie m.in. Kosińskiego, Nalewajki, czy Pawluka.

Konfederacja barska (1768–1772)Przykład 2. Konfederacja Barska, lata 1768-1772.

Konfederacja barska była zbrojnym związkiem szlachty polskiej, utworzonym w Barze na Podolu 29 lutego 1768 roku z zaprzysiężeniem aktu założycielskiego w obronie wiary katolickiej i niepodległości Rzeczypospolitej.

[...] Konfederacja była skierowana przeciwko protektoratowi Imperium Rosyjskiego, królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu i popierającym go wojskom rosyjskim. Celem konfederacji było zniesienie ustaw narzuconych przez Rosję, zwłaszcza zapewniających równouprawnienie innowiercom.

Stanisław August Poniatowski (1732-1798)Konfederaci, wszczynając wojnę domową, wypowiedzieli również wojnę Rosji i zaatakowali garnizony wojsk rosyjskich znajdujące się w Rzeczpospolitej od czasu bezkrólewia (od 1763). Gdy 19 czerwca 1768 Rosjanie, wspierani przez wierne Stanisławowi Augustowi wojska koronne pod wodzą regimentarza Franciszka Ksawerego Branickiego, zdobyli Bar – szlachta przeniosła walki na Ukrainę, licząc na pomoc pobliskiej Turcji.

Maksym Żeleźniak (1740-1768) Iwan Gonta (1705-1768)

Na terenie Ukrainy doszło do buntu hajdamaków oraz rzezi ludności polskiej i żydowskiej. Powstanie chłopskie nazywane koliszczyzną pod przywództwem Maksyma Żeleźniaka i Iwana Gonty było skierowane głównie przeciwko szlachcie polskiej oraz ludności żydowskiej i duchowieństwu. Koliszczyzna trwała od czerwca do lipca 1768 na Ukrainie Prawobrzeżnej i przejawiała się masowymi mordami Polaków, Żydów oraz duchowieństwa rzymskokatolickiego i unickiego. Największym pogromem była rzeź humańska. Liczbę ofiar koliszczyzny szacuje się od 100 do 200 tys. zamordowanych.

Rzeź humańska.

[...] Rzezi w Humaniu dokonali Kozacy i ruscy chłopi podczas ich buntu tzw. koliszczyzny w dniach 20 i 21 czerwca 1768 r. Ofiarami byli przeważnie Polacy i Żydzi, którzy schronili się w Humaniu. Wśród ofiar znalazło się wiele kobiet i dzieci. Szacowano, że łączna liczba zabitych wyniosła ok. 20 tysięcy Polaków i Żydów. Rzeź humańska była ogromnym wstrząsem dla Polaków przede wszystkim z powodu faktu dokonania jej przez chłopów oraz z powodu dokonanych w jej czasie okrucieństw, nie zaś z powodu liczby zabitych.

Franciszek Salezy Potocki herbu Pilawa (1700-1772)

Przyczyny rzezi w Humaniu.

[...] Zarządcą i obrońcą Humania, który należał do wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego, był Rafał Mładanowicz, który przewodził 2500 zbrojnych żołnierzy. Wśród nich znajdował się Iwan Gonta – setnik kozacki (dowódca dworskiej milicji Potockiego), który został wysłany jako mediator naprzeciw nadciągającym na miasto zbuntowanym chłopom.

Gonta zdradził Potockiego i połączył się z rebeliantami, którzy po kilkunastogodzinnym zaciekłym szturmie na miasto zdobyli je 20 czerwca.

[...] Tłumy powstańców wdarły się do środka miasta [...] W kościołach, synagodze i ratuszu skupiła się większość szlachty i Żydów. Księża katoliccy komunikowali i udzielali absolucji [...] rozpoczęła się rzeź zainicjowana najprawdopodobniej przez żądnych zemsty chłopów.

Rzeź w HumaniuWedług współczesnych świadectw w samej tylko synagodze poniosło śmierć około trzech tysięcy Żydów.

[...] Zabijano i męczono. Żydom obcinano ręce i uszy. Poza tym wyciągano ich z piwnic, domów, a nawet rowów, gdzie daremnie szukali schronienia. Kolejnymi ofiarami nienawiści powstańczego tłumu stali się księża katoliccy i uniccy. W Humaniu wśród zamordowanych duchownych unickich byli zakonnicy z miejscowego klasztoru bazyliańskiego.

Po krwawej rzezi zdrajca Iwan Gonta ogłosił się księciem humańskim, a Maksym Żeleźniak, główny przywódca koliszczyzny, księciem smilskim i hetmanem kozackim. Ostatecznie powstanie zostało stłumione przez wojska rosyjskie i polskie, a jego przywódcy Gonta i Żeleźniak zostali straceni.

Pomnik Maksyma Żeleźniaka i Iwana Gonty, Ukraina współcześnieKilka faktów historycznych o Maksymie Żeleźniaku.

[...] Urodził się około 1740 r. jako syn chłopa. W wieku 13 lat uciekł na Zaporoże i został Kozakiem zaporoskim. Niepiśmienny, trudnił się rybactwem, w 1767 został sługą klasztornym. W 1768 roku został jednym z przywódców koliszczyzny, czyli wystąpienia hajdamackiego na Ukrainie Prawobrzeżnej.

Oficjalne źródła podają, że przywódcy kozaccy Iwan Gonta i Maksym Żeleźniak zostali straceni, natomiast w innych nieoficjalnych wersjach znajdujemy zupełnie inną wersję wydarzeń dotyczących losów Żeleźniaka.

[...] Po schwytaniu przez wojska rosyjskie, jako rosyjski poddany najprawdopodobniej został skazany na katorgę i wywieziony na Syberię, do Nerczyńska, gdzie zmarł.

Według niektórych historyków Żeleźniak zbiegł z zesłania, lecz został pojmany. Istnieje też wersja, że zbiegł i wziął udział w powstaniu Jemieljana Pugaczowa w latach 1773-1775. W każdym razie Żeleźniak jest jednym z głównych bohaterów poematu Hajdamacy (1841) Tarasa Szewczenki, opisującego okrucieństwo mordów dokonywanych na Polakach i Żydach przez hajdamaków, wywodzących się ze zbiegłych ukraińskich chłopów, zubożałych mieszczan i Kozaków zaporoskich.

Pomnik Iwana Gonty, Ukraina współcześniePod koniec 2009 roku w telewizji ukraińskiej podczas emisji popularnonaukowego serialu „Historia ziem ukraińskich”, którego sponsorem był Browar Lwowski, pojawiło się sformułowanie „Lach, Żyd i sobaka, wse wira odnaka”, którego używali ruscy chłopi i hajdamacy podczas wieszania na szubienicy Polaków i Żydów, przy których na wspólnej belce dla pohańbienia zwłok wieszano także psa. Skandal wywołał odcinek tego serialu poświęcony rzezi humańskiej, który zachęcał do poznania rzekomo „chwalebnej przeszłości ojczyzny”. W odcinku tym ataman Żeleźniak po zdobyciu miasta, posilając się piwem „Lwowskie”, powiesił na kościelnej wieży „Lacha, Żyda i psa – bo ich wiara jednaka”.

Oburzenie wyraziły polskie środowiska kresowe, a poseł PiS Stanisław Pięta nawoływał do bojkotu piw produkowanych przez Grupę Carlsberg (do której należy Browar Lwowski) i domagał się szybkich i stanowczych przeprosin.

Na Ukrainie postać Iwana Gonty otoczona jest szacunkiem. We Lwowie istnieje ulica jego imienia, a w Chrystynówce wzniesiono jego pomnik. Podczas odsłonięcia pomnika Iwana Gonty (w którym brali udział przedstawiciele miejscowych władz oraz biskupi Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego) mer (prezydent) tego miasta Mykoła Nakonieczny podkreślił, że pomnik Gonty będzie przypominał Ukraińcom, że powinni walczyć o ojczystą ziemię z jej ciemiężcami.

Na tym zakończę odcinek 22, w którym przedstawiłem dwa fakty historyczne potwierdzające wrogi stosunek do Polaków przodków współczesnych Ukraińców, rusińskich chłopów i Kozaków zaporoskich. Serdecznie zapraszam do kolejnego odcinka 23 pod tytułem Waleczne Orlęta.

Źródło zdjęć: Wikipedia